كرده است ، اگر علم و قدرت خود را شناخت ، علم و قدرت خداوند را مىيابد . « مَنْ عَرفَ نفسَه بالعلمِ و القُدرة عَرفَ ربِّه بالعِلم و القدرة » . وقتى ديد نفس او در صفحه ذهن مىتواند صورتهاى ذهنى را در يك لحظه خلق كند ، و در لحظه ديگر از صفحه ذهن پاك كند ، مىيابد معنى ( كن فيكون ) را و اين كه اگر خداوند اراده كند ، در يك لحظه خلق و در لحظه ديگر محو مىكند ، البته ايجاد صور و تشبيه آن به ايجاد مخلوقات تمثيل به اينها براى فهم مطلب است و گرنه فاصله بسيار است اينها تماماً در صفات الهى است و كسى را به كنه آن ذات پاك راه نيست ، چنان كه حقيقت و ذات نفس و روح بر ما پوشيده است ، وَيَسْأَلُونَكَ عَن الرُّوحِ قُل الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّى . « 1 » « 2 » چگونه مدعى هستيم روح و نفس را شناخته‌ايم ، در حالى كه محقق كاشانى در روض الجنان ، چهارده قول در حقيقت نفس آورده است كه حقيقت نفس آورده است ؟ « 3 » از حالت جسمانى گرفته تا فوق روحانى . كميل يكى از اصحاب خاص اميرالمؤمنين على ( عليه السلام ) است ( از يارانى بوده كه چه بسا به او حرفهائى گفته مىشد كه به ديگران گفته نمىشد ) وى مىگويد به اميرالمؤمنين على ( عليه السلام ) عرض كردم : « اريدُ انْ تَعُرّفنى نفسى قال يا كميل و أىُّ الانْفسُ تُريدُ انْ اعرفَك قُلتُ يا مولاى هل هى الّا نفس واحدة قال يا كُميل انّما هى اربَعةٌ النّاميةُ النّباتِيَهُ و الحِسيَّة الحيوانية و الناطِقة القُدسِيّة و الكُليّةُ الالهَيةُ وَ لِكُلِ واحِدة مِنْ هذهِ خَمسُ قُوى و خاصيتان . . . » : « مىخواهم نفس مرا به من معرفى كرده و بشناسانى ،

--> ( 1 ) . سوره اسراء ، آيه 85 . ( 2 ) . در مورد عبارت « من عرف نفسه فقد عرب ربّه » مرحوم علامه طباطبائى كلامى دارند كه مىتوانيد در جلد 6 الميزان ، صفحه 176 - 169 مطالعه فرمائيد ، صاحب ميزان الحكمه نيز كلام ايشان را در جلد 6 ، صفحه 153 - 143 آورده است و همچنين در اين باره استاد محمدتقى جعفرى در شرح نهج‌البلاغه خود جلد 18 ، صفحه 148 به بعد بحثى دارند . ( 3 ) . سفينة البحار ، جلد 2 ، صفحه 602 بحث نفس . .